Nowe zjawiska poetyckie i prozaiczne w dorobku Konopnickiej spowodowane zostały przemianami sy­tuacji społecznej i politycznej kraju wynikłymi z re­wolucji 1905-1907 r. W początkowej fazie rewolucji dostrzegła pisarka przede wszystkim poryw walki narodowowyzwoleńczej, który powitała z dużym op­tymizmem. Najwymowniej świadczy o tych nadziejach jej korespondencja z Orzeszkową. Dalszy rozwój wy­darzeń, napięcie walki klasowej, której motywy do­strzegała od dawna, zaskoczyły ją jednak i przera­ziły — nieuniknionymi najczęściej — kosztami rewo­lucyjnego przełomu. Mimo to Konopnicka najśmielej spośród pisarzy wyrosłych z okresu pozytywizmu podjęła próbę zrozumienia i ukazania przemian świa­domości bohaterów ludowych. W swym dążeniu do wykrycia historycznego sensu aktualnych wydarzeń oraz związku między walką proletariatu a sprawą niepodległości bliższa była pisarka następnemu poko­leniu twórców, przede wszystkim Żeromskiemu. Mimo braku osobistych kontaktów, łączyła ich zawsze wspól­nota postaw w wielu problemach ideowych, zaintere­sowaniach  tematycznych i upartych poszukiwaniach. Wszystkie dziedziny jej ówczesnej pracy pisarskiej dostarczają na to dowodów. Spośród studiów literac­kich — artykuł o Mickiewiczowskim Legionie z 1848 r. (Konstytucja  ducha,    „Tygodnik    Ilustrowany"   1906, nr 49) i refleksje z współczesności w recenzji książki G. Sarrazina O wielkich poetach romantycznych Pol­ski przedrukowane w zbiorze O „Beniowskim". Obok publikacji znajdujemy obserwacje naoczne z powsze­dnich  dni  rewolucji  utrwalone  w brulionowych  za­piskach: „Z wędrówek po więzieniach, fortach i nędzy warszawskiej".   Spisane  w nich  zostały  wstrząsające wrażenia   z   pobytu   w  Warszawie   w  lutym   1906   r. Wśród bezdomnych i zgłodniałych rodzin robotniczych potrafiła pisarka dostrzec te cechy moralne, które za czasów    „różnych   sfer"    z    szacunkiem    ukazywała Orzeszkowa.  „Jakaś dziwna  solidarność biedy, litość serc prostych" —  pisała z podziwem. Zaobserwowała również    znamienne    fakty    świadczące   o   godności uczestników  walki,   zanotowała  rozmowę   z   robotni­kiem, który „zbity w czasie strajku nie może pracy znaleźć", a dzieci swoich pod opiekę filantropijnych stowarzyszeń oddać nie chce i mimo głodu nie ustę­puje. „Bo to słyszałem, że dzieci mają być na panów uczone, by tak samo myślały... na co mu  [synowi] pańska łaska  i pańskie myśli..." Utrwaliła wyznanie matki skazanego na śmierć robotnika: „Listy skaza­nego do matki:  Matko, nie proś o ułaskawienie   — i  oto  matka,  prosta  kobieta,  opanowana  ideą syna, nie prosi. Co ty za matka, żeś nie prosiła za syna... On  dopiął  celu,  on  szczęśliwy,  on nie chce żyć"   — domyślamy się, że za cenę łaski. Z takich spotkań zrodziła się sylwetka Żydóweczki, współtowarzyszki młodzieńczych postaci Struga i Że­romskiego,  bohaterki  jedynego  obrazka  z warszawskich notatek, który został przez pisarkę opublikowa­ny. Z tych doświadczeń, z obserwacji poczynionych w rewolucyjnym mieście rodzi się również sugestyw­ny obraz robotniczej manifestacji w Panu Balcerze w Brazylii. Lęk przed kosztami rewolucji i szacunek dla jej bojowników, obawa przed konfliktami partii politycz­nych i niemal żywiołowe zaufanie do moralnych i spo­łecznych racji zrewolucjonizowanych mas — wszyst­kie te sprzeczne odczucia znalazły wyraz w utworach Konopnickiej z lat 1905—1908. W jej ówczesnym do­robku tragiczny wiersz o klęsce rewolucyjnych pory­wów (Oj, nasiali kąkolu, nasiali...) i przysięga wier­ności ideom zdławionej walki wyzwoleńczej (Pocału­nek Roberta Emmeta, Chusta Weroniki) sąsiadują z zapowiedzią zwycięstwa ludu w liryku Wyroczny klucz żywota i przygotowywanym właśnie, optymi­stycznym finale Pana Balcera. Poemat ten, opracowywany niemal w ciągu dwudzie­stolecia — pierwsze wzmianki w listach datują się z roku 1891 — pierwotnie pomyślany został jako epickie przedstawienie losów tułaczy chłopskich, któ­rych z ziemi rodzinnej wygnały różnorodne przyczyny. Były to rugi pruskie i prześladowania unitów, zwykła nędza lub oszukańcze namowy agentów. W miarę upływu lat utwór przebył jednak poważne przeobraże­nia. Początkowo rozrosła się w nim sprawa tragedii unitów poruszająca ówcześnie wszystkie sumienia obywatelskie. Konopnicka zamierzała nawet poświęcić jej osobny utwór. Następnie jednoznaczna opowieść o losach emigrantów, znanych autorce ze spotkań, rozmów i listów, uzyskała — nie gubiąc zresztą żad­nych realiów — symboliczny podtekst martyrologii mas ludowych wydziedziczonych, znękanych, ale przez cierpienia dorastających do roli gospodarza w oj­czyźnie. Ostatnie i bardzo istotne dopełnienie tej koncepcji przyniosły   wnioski  z  wydarzeń  rewolucji. Dzieje pracy nad Panem Balcerem raz jeszcze po­kazują wrażliwość Konopnickiej na rzeczywiste prze­miany świadomości ideowej i roli społecznej boha­tera jej utworu. Nie jest nim bowiem wbrew zapo­wiedzi tytułowej ów „Beniowski od warsztatu", jak w jednym z listów żartobliwie mianowała go autorka. Właściwym bohaterem miała być zbiorowość chłop­ska, a jej obserwatorem i uczestnikiem zarazem — obrotny kowal Balcer. Wybór takiego narratora ułatwić miał przystoso­wanie Mickiewiczowskiego wzoru Pana Tadeusza, z którego obficie korzystała autorka, do potrzeb „chłopskiej epopei". Śmiałe zamierzenie nie dało w wyniku dzieła zwartego i w całości wybitnego, choć sukcesy pisarki w poszczególnych pieśniach są niewątpliwe. Jednak ambitny pomysł sięgnięcia do gatunku poematu epickiego, mimo niepowodzenia, za­sługuje na uwagę. Było to bowiem poszukiwanie ga­tunku zdolnego do wyrażenia nowej heroiki społecz­nej i moralnej. Gatunek ten, związany z tradycją epo­sów rycerskich i szlacheckich, miał w intencjach au­torki Pana Balcera połączyć krzepką materialność przedstawienia chłopskiej gromady i świata ogląda­nego jej oczyma z jednoczesnym wskrzeszeniem bo­haterskich tradycji eposu. Miał ukazać przełomowość momentu historycznego, podkreślić rozbudzoną „wiel­kość duszy" mas ludowych jako głównego aktora przełomu. Współczesna opinia krytyczna przyjęła cztery pierwsze księgi Pana Balcera publikowane w czaso­pismach między 1892 i 1901 r. przychylnie, niekiedy
nawet z przesadnym entuzjazmem. Opinie podzieliły się wyraźnie z pojawieniem się fragmentów ksiąg końcowych, zawierających m. in. wyniki wrażeń pi­sarki z dni rewolucji. Zawarte w tych księgach końcowe perypetie realnej i symbolicznej zarazem gromady tułaczy, dojrzałych wewnętrznie wśród rozlicznych cierpień, ale nadal daremnie pielgrzymujących „od krzywdy do prawa", doprowadzają chłopów do żywiołowego uczestnictwa w strajku zorganizowanym przez robotników-węglarzy. Sceneria kapitalistycznego miasta, w którym znaleźli się chłopi w drodze powrotnej do kraju, staje się widownią symbolicznego zwycięstwa rewolucyjne­go pochodu. Opis maszerującego tłumu stanowi na tle ówczesnej literatury zjawisko wyjątkowe w swej prostocie, pozbawione zarówno deformacji naturalistycznej, jak i młodopolskiej:

... Królewski majestat był prawie W tym tłumie, co tak szedł, jakby na wojnę, Ten sztandar górny, chwiejący się krwawię, Te twarze groźne, a przecież spokojne, Ta moc, stojąca na ludzkim swym prawie, Te ręce, władne świat brać, a bezzbrojne, Te poczerniałe w twardej nędzy głowy, Ten śpiew, co walił w miasto, piorunowy...

Wieloletnia dyscyplina realistycznej prozy, dobra szkoła romantycznej tradycji uchroniły w tym wy­padku pisarkę przed manowcami, na które zbłądziło wielu, mocniej od Konopnickiej zaangażowanych, lite­rackich sympatyków rewolucji. Opis pochodu i sztur­mu na „wielkiej giełdy marmury" cechuje konkret­ność postaci ludzkich, którą dały warszawskie do­świadczenia, dostojeństwo całego „tłumu skrzywdzonych, co tu przyszli wołać prawa", znakomita selekcja motywów symbolizujących walkę dwu światów. Przekonanie o triumfie społecznym i moralnym wy­zwalającego się ludu było jakby ostatnim słowem w pisarskim testamencie Konopnickiej. Z prostotą i siłą brzmi ono w słynnej inwokacji końcowej — „...Idziem do ciebie, ziemio, matko miła..."
   Jeśli pozycja Pana Balcera w całości ma znaczenie tylko historyczno-literackie, jako próba ożywienia eposu heroiką walki i dojrzewania mas ludowych, to poszczególne fragmenty, zwłaszcza ksiąg końcowych, najpełniej realizujących ten zamiar, utrwaliły się w żywej tradycji kulturalnej.

 przejdź do "Śmierć Nowelistki"